Gülyaz ƏLİYEVA
Bakı şəhəri 342 nömrəli ümumtəhsil orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi
Karvan-karvan qəm yüklü,
Həzin həzin laylalı,
Dastan-dastan danışan,
Şölə-şölə allşan,
Yanğılı ana dilim.
Oxunanda bayatın
Yumaq-yumaq büküldü,
İlmə-ilmə söküldü
ürəyumin qübarı,
Dərdimə yanan dilim!
“Qarabağ şikəstəsi”
Səslənəndə canlandı,
Oba-oba dağılan,
Qəbir-qəbir sökülın,
Xəzinəsi çalınan,
Maşın-maşın daşınan,
Gözümdə Qarabağım,
Dərdimə həyan dilim.
Ocaq-ocaq alışan,
Gecə-gündüz çalışan,
Nənəmin nağıl dili,
Babamın dastan dili,
Anamın layla dili.
Şəkər dilim, bal dilim,
Qurbanam sana dilim!
44 günlük vuruşda
Oğul-oğul qan göllü,
Qəhrəman, igid elli,
Bol sünbüllü, gen çölü,
Zəfəri Xarı bülbüllü,
Düşmənə qalxan dilim.
Mən sənə heyran dilim.
Döyüş bölgələrindən
Tabut-tabut qayıdan,
Ağı-ağı oxunan,
Bayraq-bayraq sancılan,
Cəngi-cəngi çalınan,
Savaşları adladan,
İgid, qəhraman dilim.
Göylərə ucal, dilim.
Dağılmış Qarabağa
Elat-elat qayıdan,
Kərpic-kərpic tikilən,
Sünbük-sünbül əkilən
Lalə-lalə qızaran
Şən nəğmələr oxunan,
Dağlar kimi ucalan,
Bütöv, möhkəm,
tam dilim,
Qaya kimi sal dilim.
Dədəm Qorqud nişanlı,
Qüdrətli, ehtişamlı,
Məğrur, ölməz can dilim.
Ey Azərbaycan dilim!
Ey Azərbaycan dilim!
1 Avqust Azərbaycan Dili və Əlifbası Günüdür. Mənim üçün bu tarix ən gözəl bayramlardan biridir. Çünki mən öz ana dilimi çox sevirəm. Təkcə ona görə yox ki, bu dillə birbaşa bağlılıq mənim həyat yolumla üst-üstə düşür. Mənim atam da Azərbaycan dili və ədəbiyyatını müəllimi olub, ailədə 6 nəfər birbaşa taleyini Azərbaycan dili və ədəbiyyatına bağlayıb, bu dili gənc nəslə sevə-sevə tədris edir, onun incəliklərinə dərindən bələd olmağa çalışır…Mən də uzun illərdir ki, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyirəm. Ona görə ki, ana dilimə olan bu sevginin qəlbimdə çox dərin və möhkım bağları var. Dilimizi mənə sevdirən nənəmin nağılları, anamın laylaları, aşıqların saz havası üstündə şirin ləhcə ilə söylədiyi dastanlar, Nizaminin hikmətli kəlamları, Nəsiminin üsyankar şeirləri, Füzulinin qəlb oxşayan rübabı, Ə.Cavadın, S.Vurğunun “Azərbaycan, Azərbaycan” müraciəti olub.
Dilimizin şirinliyini mənə nənəmin, “ağrın ürəyimı”, “qadan mənə gəlsin”, anamın “ay can”, “qurbanın olum”, “başına dönüm”, ifadələri, musiqililiyini xalq mahnılarımızdakı ” Küçələrə su səpmişəm, yar gələndə toz olmasın.
Elə gəlsin,elə getsin,
Aramızda söz olmasın”;
” Bu qala daşlı qala,
Çınqıllı daşlı qala,
Qorxuram, yar gəlməyə,
Gözlərim yaşlı qala”;
misralarının— həzinliyini, dərinliyini bayatılarımızdakı az sözlə dərin məna ifadə etmək xüsusiyyətidir. Bu kəlmələri hansı dildə bu cür doğmalıqla hissiyyatla ifadə etmək ola bilər ki?
Şifahi xalq ədəbiyyatında dilimizlə yanaşı milli yaddaşımız, tariximiz də yaşayır. Ona görə də ana dilindən uzaq düşən milli yaddaşdan məhrum olmuş manqurta çevrilir.
İnsanın dərin sevgisi, həqiqətən də, onun qəlbini riqqətə gətirərək şeir misralarına çevirirmiş. Mən də 6 il əvvəl — ürəyimizi, adını dəqiq qoya bilmədiyimiz qarışıq hisslərlə— sevinc, kədər, qürur, məğrurluq hisslərinin qarışığından doğan bir hisslə çuğlayan möhtəşəm 2020-ci ildə, təmiz ana dilimdə hər gün aldığım qələbə xəbərlərindən sonra dilimizə olan sevgidən doğan bu şeiri yazdım.
“Karvan-karvan qəm yüklü, / Həzin-həzin laylalı…” – deməklə ana dilini həm canlı varlıq, həm də kövrək bir yaddaş kimi təqdim etməyə çalışmışam
“Dastan-dastan danışan / Şölə-şölə alışan / Yanğılı ana dilim” – dilə canlı obraz verir, onu sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, mənəvi varlıq kimi təqdim edir.
“Qarabağ şikəstəsi / Səslənəndə canlandı” – misraları çox güclü milli-mədəni assosiasiya yaradır. Qarabağ musiqisi ilə yaddaşın birləşdirilməsini təsirli boyalarla əks etdirir.
“Dədə Qorqud nişanlı, / Qüdrətli, ehtişamlı…” – sətirləri ilə mən Azərbaycan dilinin qədimliyinə və zənginliyinə işarə edərək uğurlu bədii tapıntı yaratmağa çalışmışam.
“Qəbir-qəbir sökülən” misrası çox ağır və təsirlidir. Qarabağ müharibəsi zamanı yağı düşmən xalqın var-dövlətinin talamaqla yanaşı onun milli-mənəvi dəyərlərini də məhv etməyə çalışdı.
Ümumilikdə şeirin əsas gücü texniki qafiyələrində yox, onun çox təsirliliyindədir. Bu şeirdə mən ana dilini bir “varlıq” kimi hiss etdirirmək istəmişəm.
Şeirin əsas ruhunu — ana dilinə sevgi, Qarabağ ağrısı və milli yaddaş duyğusu təşkil edir.
Şeirdə ən çox diqqət çəkən məqam odur ki, “ana dilim” obrazı ilə “Qarabağ” obrazı bir-birindən ayrılmır. Bu isə şeirdə əsas xətt olan — dilə, yaddaşa və milli kimliyə bağlılığınıza uyğun gəlir.
Xüsusilə, “Məlhəmdir cana dilim” misrası çox səmimi və yaddaqalandır.
“Ey Azərbaycan dilim!” şeirinin əsas mövzusu Azərbaycan dilinə məhəbbət, ana dilinin xalqın milli yaddaşı, tarixi və mənəvi varlığı kimi təqdim edilməsidir. Şeirdə ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın keçmişini, ağrılarını, qələbələrini və mənəvi dəyərlərini yaşadan canlı bir obraz kimi təqdim olunur. Əsərin əsas ideyası budur ki, ana dili xalqın ruhudur; onu qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək hər bir insanın, xüsusilə ziyalının borcudur.
Şeirdə dil xalqın sevincini və kədərini daşıyır;
Qarabağ yaddaşını qoruyur;
nənənin laylasında, babanın dastanında yaşayır;
zəfər günlərində xalqın səsinə çevrilir.
Şeirin lirik qəhrəmanı ana dilinə böyük sevgi və ehtiramla müraciət edən müəllifdir. O, dilə canlı varlıq kimi yanaşır, onunla danışır, ona “can dilim”, “şəkər dilim”, “bal dilim” deyə müraciət edir.
Bu müraciətlər ana dilinə olan mənəvi bağlılığı və doğmalığı ifadə edir.
Ana dili obrazı
Azərbaycan dilidir. Şeir boyu bu obraz müxtəlif bənzətmələrlə zənginləşdirilir:
“Nənəmin nağıl dili” – xalq yaddaşı və ailə irsi;
“Anamın layla dili” – məhəbbət və mərhəmət;
“Babamın dastan dili” – tarix və qəhrəmanlıq;
“Dədəm Qorqud nişanlı” – qədimlik və milli kök.
Beləliklə, dil keçmişlə bu günü birləşdirən mənəvi körpü kimi təqdim olunur.
Şeirdə Qarabağ motivi xüsusi emosional yük daşıyır.
“Qarabağ şikəstəsi”
Səslənəndə canlandı…”
misraları vasitəsilə musiqi ilə yaddaş arasında əlaqə yaradılır. Qarabağ burada yalnız coğrafi məkan deyil, xalqın ağrısı, itkiləri və qələbə ruhunun simvoludur.
Bədii təsvir vasitələri
Təkrirlər:
karvan-karvan,
dastan-dastan,
ilmə-ilmə,
oba-oba,
xurcun-xurcun,
bayraq-bayraq.
Bu təkrarlar şeirə ritm və xalq danışıq ahəngi verir.
Epitetlər:
yanğılı ana dilim,
şəkər dilim,
bal dilim,
məğrur, ölməz can dilim.
Bu ifadələr müəllifin emosional münasibətini göstərir.
“Ana dilim məlhəmdir cana”
“Qaya kimi sal dilim”
“Dilimin zəfərlə ucalması” kimi metaforalar
dilin gücünü və mənəvi dəyərini artırır.
Şeirdə xalq yaradıcılığına yaxın bir ahəng duyulur. “-an”, “-li”, “-im” səsləri ilə yaranan təkrarlar mahnı təsiri yaradır. Bu xüsusiyyət şeirin mövzusuna — ana dilinə həsr olunmasına — uyğun gəlir.
“Ey Azərbaycan dilim!” şeiri ana dilinə yazılmış vətənpərvər, çox təssirli bir poetik müraciətdir. Əsərdə Azərbaycan dili xalqın yaddaşı, Qarabağ ağrısının daşıyıcısı və zəfər sevincinin ifadəsi kimi təqdim edilir.
Şeirin ən güclü tərəfi onun səmimiyyətidir. Burada dil haqqında məlumat verən müəllim səsi deyil, dilini sevən və onun ağrısını, sevincini öz qəlbində yaşayan bir ziyalının səsi eşidilir.
Bu ziyalı “ana dilinin qorunması” mövzusunda sadəcə danışmır, onu həm də yaradıcılığında yaşatmağa çalışır.
Şeirdə ən çox diqqət çəkən məqam odur ki, onda ifadə edilən duyğu sadəcə bədii təsvir kimi deyil, illərlə yaşanmış bir bağlılığın ifadəsi kimi görünür.
Xüsusilə,“Nənəmin nağıl dili, Anamın layla dili, Babamın dastan dili” misraları dilin ailə və yaddaşla əlaqəsini çox gözəl ifadə edir;
“Dədəm Qorqud nişanlı” ifadəsi isə Azərbaycan dilinin qədimliyinə və mənəvi köklərinə gözəl işarədir;
Qarabağ motivinin ana dili ilə birləşdirilməsi şeirə tarixi və emosional dərinlik verir.
Bir yaradıcı insan üçün ən qiymətli cəhətlərdən biri odur ki, yazdığı mövzu ilə öz həyat yolu arasında bağ olsun.
Ürəyimin səsi olan bu şeiri ona görə yazdım ki, məncə, ana dilimizə xidmət edən hər bir söz, hər bir yazı gələcək nəsillər üçün dəyərli iz qoyur.
