Gülyaz Əliyeva: Xudavəndə, axırımız nə olacaq

13 İYUL NƏCƏF BƏY VƏZİROVUN XATİRƏ GÜNÜDÜR

“Hərdəm tənha oturub fikir edirəm: Xudavəndə, bizim axırımız necə olacaq? Ağlımız ata-baba ağlı, getdiyimiz ata-baba yolu, heç bir dəyişiklik yoxdur. Ata-babamız xoruz və qoç döyüşdürüb, it boğuşdurub, kürşək tutdurub, dərviş nağılını dinləyib, qızılquş saxlayıb günlərini keçirib, biz də ki bu yolu gedirik, tələf olacağıq. Səbəb ki, zaman dəyişilib. Əlbəttə, on il bundan əvvəl bizim dolanışığımız indiki halımızdan yaxşı idi və on ildən sonra daha da pis olacaq. Bəs biz nə vaxt öz dərdimizin əlacının dalınca düşüb, uşaqlarımıza elm öyrədəcəyik?

Publisist N.Vəzirov

“İnsan bir şeyə adət edəndən sonra onun yamanlığını bilməz. Məsələn, burunotu çəkmək bir yaman adətdir. Amma onu çəkən üçün ondan xoş şey olmaz, habelə bizim məktəbxanalarımızdan yaman məktəbxana dünyada tapılmaz, amma ona elə adət eləmişik ki, guya, ondan əla məktəbxana dünyada olmaz”.

“Bizim adəti-qədimə zəmanə rəftarı ilə düz gəlməyir. Biz qanacağımızı artırmağa səy edəndə adəti-qədimləri dəyişdirməyə səy etmirik”.
N.Vəzirov.

Bu nümunələr N.Vəzirovun müxtəlif illərdə yazdığı publisist məqalələrindən götürülmüşdür…

M.F.Axundovdan sonra Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafında böyük xidmətləri olan, faciə janrının əsasını qoyan, milli teatrın yaradılmasında və inkişafında birbaşa rolu olan N.Vəzirov həm də publisist idi. O, hələ Moskvada tələbə ikən müəllimi Həsən bəy Zərdabi ilə məktublaşır, təzə nəşrə başlamış “Əkinçi”yə publisist məqalələr göndərirdi. Onun mətbuat fəaliyyəti Həsən bəy Zərdabi ilə başlayır. Vəzirov Azərbaycanın ana dilində yayımlanan ilk qəzeti olan “Əkinçi” ilə (1875–1877) tələbəlik dövründə tanış olur. Tələbəlik illərində belə, müsəlmanların həyat tərzini geniş perspektivdən dəyərləndirə bilən Nəcəf bəy, onların arasında yanlış başa düşülən və səhv tətbiq edilən dini inanclar, təhsil məsələləri, qadın hüquqları, modernləşmə və azadlıq kimi mühüm mövzularda qısa fikir yazıları yazaraq “Əkinçi” və dövrün digər qəzetlərinə göndərmişdir.

“Əkinçi”də onun 8 məqaləsi dərc edilmişdi. Məqalələrin mövzusu müxtəlif idi. Nəcəf bəy məqalələrində qəzetin proqramına uyğun olaraq köhnə adət-ənənələri tənqid atəşinə tutur, ədəbiyyat və sənət məsələlərindən də yazır, reallığı əks etdirən nümunələri həcvlərin, mədhiyyələrin üstələdiyini diqqətə çatdırırdı. Maarif və mədəniyyət məsələlərinə dair məqaləsində o, köhnəlmiş adətləri dəyişdirməyin vacibliyinə diqqəti çəkirdi.
“Əkinçi” qəzeti 1877–1878 Osmanlı-Rusiya müharibəsi bəhanə edilərək Çar Rusiyası idarəsi tərəfindən bağlanılır. Bundan sonra Nəcəf bəy, bir neçə yazı istisna olmaqla, publisistik fəaliyyətinə bir müddət ara vermək məcburiyyətində qalır. O, 1905-ci il inqilabına qədər əsasən teatr əsərləri qələmə almışdır. İnqilabdan sonra Nəcəf bəy “Həyat” (1905–1906), “İrşad” (1905–1908), “Tərəqqi” (1908–1909), “Tazə həyat” (1907–1908), “Yeni İrşad” (1911–1912), “Sədayi-Həqq” (1911–1912), “Mirat” (1910), “Açıq Söz” (1915–1918), “El həyatı” (1918), “İttihad” (1917–1920) kimi mətbuat orqanlarında “Dərviş”, “Naleyi-Dərviş”, “Uzunburun Dərviş”, “Harayçı Qardaş” imzaları ilə çıxış edərək Azərbaycanın və Rusiya müsəlmanlarının siyasi və mədəni həyatına töhfə vermişdir. Nəcəf bəy bu qəzetlərə ümumilikdə 80-ə yaxın məqalə və yazılar göndərmişdir.
Yazıçı “Uzunburun Dərviş” imzası ilə “Kaspi” qəzetinə də rus dilində yayımlanan bir neçə məqaləsi günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. — “Bəylərin həyatından oçerkler”, “Bakıda vəkillik”, “Lehinə və əleyhinə”dir. Məqalələr barədə ilk məlumat verən fəlsəfə elmləri doktoru, professor Ziyəddin Göyüşov olmuşdur.

Nəcəf bəy Vəzirov, Azərbaycan Demokratik Respublikasının dövründə “Yaşıl Qələm Cəmiyyəti”nə qoşularaq yazıçılıq fəaliyyətini davam etdirmişdir. Ədib bu dövrdə qələmə aldığı “Quzğunlar” məqaləsində, müstəqil Azərbaycan Demokratik Respublikasının bəzi məmurlarının xalqın malını oğurladığını vurğulayaraq, onları vətən sevgisini öz şəxsi maraqlarının önünə qoymaqla günahlandırıb “Quzğun” adlandırmışdır.”Quzğunlar” silsiləsinin “Birinci nalə” və “İkinci nalə” başlıqlı yazılarında vətən sevgisi ön planda tutulmuşdur. Nəcəf bəyin 4 aprel 1917-ci ildə “Açıq Söz” qəzetində yayımladığı yazısı siyasi bir məqalədir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin də rəhbərlik etdiyi “Açıq Söz” qəzeti, adından da aydın olduğu kimi, fikirlərin açıqca ifadə edildiyi bir mətbuat orqanı idi. Yazıçı Rusiyada 1917 fevral inqilabından sonra yayımlanan “Getsin Gəlməsin” adlı yazısında keçmiş dövrə istinad edərək, gələcəkdə gözlənilən vəziyyətlə müqayisə edir. Onun fikrincə bu inqilab, Rusiyada yaşayan bütün müsəlmanlar üçün ümidverici bir dönüş nöqtəsi olmuşdur. Nəcəf bəy, yazısında Çar dövrünü tənqid edərək, müsəlmanların digər millətlərdən geri qalmasının bu idarəetmənin nəticəsi olduğunu vurğulayır.
Yazıdan da göründüyü kimi, bu gün xatirə günü olan N.Vəzirov gücünü daim xalqın azadlığı və maariflənməsi yolunda sərf etmiş, bütün ictimai fəaliyyəti və ədəbi yaradıcılığı ilə milli azadlıq hərakatına yaxından kömək göstərən böyük ədiblərimizdən olmuşdur. Bu gün onu hörmətlə anırıq.