Mahmud M.: Gələcəyin yazıçıları insan olacaq, yoxsa…

Süni intellekt dövründə ədəbiyyat olacaqmı və gələcəyin yazıçıları kim olacaq? İnsan, yoxsa maşın?

Bir zamanlar insanlar hekayələri mağara divarlarına çəkirdi. Sonra gil lövhələrə yazdı, kağızı kəşf etdi, kitablar çap olundu, elektron kitablar yarandı. İndi isə bəşəriyyət yeni bir mərhələyə qədəm qoyur: süni intellekt dövrünə.

Artıq kompüterlər şeir yazır, romanlar qurur, hekayələr yaradır. Bir neçə saniyə ərzində süni intellekt minlərlə söz yaza bilir. Bu vəziyyət isə yeni bir sual doğurur: gələcəyin ədəbiyyatını insanlar yazacaq, yoxsa maşınlar?

İlk baxışdan cavab sadə görünür. Əgər süni intellekt roman yaza bilirsə, bəlkə də yazıçıya ehtiyac qalmayacaq. Ancaq məsələ bundan daha dərindir.

Ədəbiyyat sadəcə sözlərin düzülüşü deyil. O, yaşanmış həyatın, çəkilmiş ağrının, qazanılmış təcrübənin və insan ruhunun ifadəsidir. Süni intellekt sevgi haqqında minlərlə cümlə qura bilər, amma heç vaxt aşiq olmayıb. O, ayrılıq haqqında təsirli mətn yaza bilər, amma heç vaxt kimisə itirməyib. İnsan isə yazarkən öz həyatını da yazır.

Gələcəyin ədəbiyyatında bəlkə də ən qiymətli şey məhz insan təcrübəsi olacaq. Çünki süni şəkildə yaradılan milyonlarla mətn arasında oxucu həqiqi duyğunun izini axtaracaq.

Bununla yanaşı, ədəbiyyatın forması dəyişəcək. Sabahın romanları yalnız oxunmaya bilər. Oxucu hekayənin gedişatını seçə, qəhrəmanlarla danışa, hətta hadisələrin içində iştirak edə bilər. Virtual reallıq texnologiyaları insanı kitabın içinə daxil edə bilər. Bəlkə də gələcəkdə “roman oxudum” yox, “romanı yaşadım” deyəcəyik.

Qısa videoların və sosial şəbəkələrin hakim olduğu dövrdə bəziləri kitabların yox olacağını düşünür. Tarix isə bunun əksini göstərir. Kino çıxanda roman ölmədi. Televiziya yarananda şeir yox olmadı. İnternet gələndə kitablar da yaşamağa davam etdi. Ədəbiyyat hər dövrdə öz formasını dəyişdi, amma mahiyyətini qorudu.

Əslində süni intellekt ədəbiyyatın sonu deyil, yeni mərhələsidir. Necə ki, qələm yazıçını məhv etmədi, kompüter də onu əvəz etmədi, süni intellekt də insan təxəyyülünün yerini tam tuta bilməyəcək.

Gələcəyin ən böyük yazıçıları texnologiyadan qorxmayan, amma insan ruhunu unutmayan insanlar olacaq. Çünki əsrlər keçsə də, oxucu yenə özünü axtaracaq. Və insan özünü yalnız başqa bir insanın hekayəsində tapa bilir.

Bəlkə də gələcəyin ədəbiyyatı haqqında ən maraqlı fikir budur: texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, insan qəlbinin sirri hələ də yazılacaq ən böyük roman olaraq qalacaq.