Hüququn mənası, önəmi və cəmiyyətdəki yeri

Hüquq, əsasən ictimai həyatı tənzimləyən, dövlət hakimiyyəti tərəfindən dəstəklənən və riayət edilməli olan qaydalar toplusudur. Bu, cəmiyyətin sülh, asayiş və ədalət içində mövcud olma qabiliyyətinin təməl daşıdır. Qanunun olmadığı yerdə xaos, özbaşınalıq və “haqlı qüvvət” nizamı hökm sürür. Buna görə də hüquq sivilizasiyanın və nizamlı ictimai quruluşun əvəzsiz bir elementidir.

Türkiyə Respublikası Konstitusiyasının başlanğıc hissəsində və 2-ci maddəsində qeyd edildiyi kimi, Türkiyə Respublikası demokratik, dünyəvi və sosial hüquqi dövlətdir. Bu prinsip o deməkdir ki, dövlətin bütün hərəkətləri və əməliyyatları qanuni olmalı, vətəndaşlar hüquqi təminat altında olmalı və məhkəmə nəzarətinə açıq olmalıdır. Ona görə də Türkiyədə hüquq, təkcə qaydalar toplusu deyil, həm də dövlətin əsas mahiyyətidir.

Türkiyədə qanun nə qədər önə çəkilməlidir?

“Hüququn önə çəkilməsi” ifadəsi qanunun aliliyinin tam bərqərar olması və onun bütün sahələrdə hökmranlığı kimi başa düşülməlidir. Aşağıdakı ideallara nail olmaq üçün Türkiyədə qanun davamlı olaraq inkişaf etdirilməli və effektiv şəkildə həyata keçirilməlidir:

* Qanunun aliliyi (\ Qanunun aliliyi): Heç bir şəxs, qurum və ya dövlət orqanı qanundan üstün deyil. Bütün qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətləri qanuna tabe olmalıdır.

* Məhkəmənin Müstəqilliyi və Qərəzsizliyi: Ədalətin zəfər çalması üçün məhkəmələr hər cür təzyiqdən uzaq, müstəqil və qərəzsiz qərarlar qəbul edə bilməlidir.

* Hesabatlılıq və Şəffaflıq: Dövlət hakimiyyətini həyata keçirənlər öz hərəkətlərinə və əməliyyatlarına görə cavabdehlik daşımalı, idarəetmədə şəffaflıq təmin edilməlidir.

* Əsas hüquq və azadlıqların təminatı: Konstitusiya və qanunlarla təmin edilən əsas hüquq və azadlıqlar səmərəli şəkildə qorunmalı və hər kəs bu hüquqlardan bərabər şəkildə yararlanmalıdır.

* Hüquqi tədbirlər üçün effektiv vasitələr: Fərdlər hüquqları pozulduqda məhkəmə orqanlarına asanlıqla və effektiv şəkildə müraciət edə bilməli və ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ tam şəkildə həyata keçirilməlidir.

Bu məqsədlərə nail olmaq üçün qanun daim yenilənməli, icradakı nöqsanlar aradan qaldırılmalı, cəmiyyətin bütün təbəqələrində qanuna hörmət mədəniyyəti yayılmalıdır. Qanunun təsbitində heç bir məhdudiyyət yoxdur; İdeal qanunun həyatın hər sahəsinə nüfuz etməsi və ədalətin tam fəaliyyət göstərməsidir.

Qanunun İnsanlara Faydaları

Hüquq fərdlər üçün təhlükəsizlik və azadlıq sahəsidir:

* Təhlükəsizlik: Həyatın və əmlakın təhlükəsizliyini təmin edir və cinayətə qarşı qorunma mexanizmləri yaradır.

* Bərabərlik: Hər kəsin qanun qarşısında bərabər olmasını təmin edir və ayrı-seçkiliyin qarşısını alır.

* Azadlıq: Əsas hüquq və azadlıqları (ifadə azadlığı, inanc azadlığı, hərəkət azadlığı və s.) müəyyən edir və qoruyur.

* Ədalət: Doğru ilə yanlışı ayırır, mübahisələrin dinc və ədalətli (Məhkəmələr vasitəsilə) həllini təmin edir.

* Proqnozlaşdırma: Fərdlərə öz hərəkətlərinin nəticələrini proqnozlaşdırmağa imkan verir (məsələn, müqavilə hüququ, ticarət hüququ). Bu, onlara öz hüquq və vəzifələrini bilərək hərəkət etməyə imkan verir.

* Qoruma: Zəifləri güclülərdən, fərdləri isə dövlətin özbaşına əməllərindən qoruyur.

Hüququn dövlət qurumlarına faydaları

Qanun dövlət və ictimai qurumların legitimliyinin və fəaliyyət qaydasının mənbəyidir:

* Qanunilik və Səlahiyyət: Qanun ictimai qurumların mövcudluğunun səbəbini və səlahiyyətlərini müəyyən edir. Qanuna uyğunluq qurumların legitimliyini təmin edir.

* Sifariş və Əməliyyat: Müəssisələrin vəzifələrini necə yerinə yetirəcəklərini və hansı prosedurlara əməl edəcəklərini (İnzibati Qanun) müəyyən edərək, inzibati əməliyyatda nizam və sabitliyi təmin edir.

* Məhdudiyyət və Nəzarət: Dövlət hakimiyyətinin özbaşına istifadəsinin qarşısını alır, qurumların səlahiyyətlərini məhdudlaşdırır və onları qanuniliyə nəzarətə tabe edir (Məhkəmə nəzarəti, Hesablama Məhkəməsi nəzarəti və s.).

* Hesabatlılıq: Dövlət məmurlarının və qurumlarının öz hərəkətlərinə görə cavabdeh olmasını təmin edir.

* Xidmət Standartı: Vətəndaşlara göstəriləcək dövlət xidmətlərinin standartlarını və prosedurlarını müəyyən etməklə bərabər və ədalətli xidmət göstərilməsinə töhfə verir.

Gənclərə Hüquq Haqqında Məsləhət Verməyin Önəmi

Qanunu gənclərimizə izah etmək və onun əhəmiyyətini vurğulamaq gələcəyimiz üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir:

* Şüurlu Vətəndaşlıq: Öz hüquq və vəzifələrini bilən, qanunlara hörmət edən, sosial problemlərə həssaslıqla yanaşan şəxsiyyətlərin yetişməsinə töhfə verir.

* Demokratiya Mədəniyyəti: Qanunun aliliyi və hakimiyyət bölgüsü kimi əsas demokratik prinsipləri anlamağa və qəbul etməyə kömək edir.

* Ədalət hissi: Gənclərdə ədalət, bərabərlik və ədalət kimi dəyərlərin inkişafını təşviq edir.

* Problemin həlli bacarıqları: Qanunun mübahisələri necə həll etdiyini görmək gənclərə dinc və konstruktiv problemlərin həlli üsullarını öyrədir.

* Karyera seçimi: Hüquq sahəsinə maraq göstərən gəncləri vəkil, hakim, prokuror kimi peşələrə yönləndirərək, ədliyyə sistemini ixtisaslı insan resursları ilə təmin edə bilər.

* Sosial Sülh: Qanuna hörmət edən nəsil sosial sülhün və barışıq mədəniyyətinin möhkəmləndirilməsi üçün əsas təşkil edir.

Nəticə etibarı ilə hüquq şəxsiyyət, cəmiyyət və dövlət üçün vazkeçilməz bir fenomendir. Daha ədalətli, təhlükəsiz və firavan gələcəyin açarı Türkiyədə qanunun aliliyini tam şəkildə bərqərar etmək, şəxslərin hüquq və azadlıqlarını tam təmin etmək, dövlət qurumlarının qanunlara əməl etməsini təmin etmək və gənclərimizə qanunun dəyərini aşılamaqdır. Hüquq, sadəcə, qaydalar siyahısı deyil, həm də ədalət, bərabərlik və insan ləyaqətinə əsaslanan həyat tərzinin təminatıdır.!

Hüquq fakültəsi müəllimi, Məhkəmə eksperti

İBRAHİM AXISQALİ