İsmayıl Əfəndiyev: Cəmiyyətin sosial-psixoloji strukturunun siyasi sistemə təsiri

Cəmiyyətin dəyərləri, ailə quruluşu və fərdi sosial davranış modelləri bir ölkənin siyasi institutlarının formalaşmasında və işləməsində mühüm rol oynayır. Azərbaycanda geniş yayılmış “başqaları mənə nə deyər?” prinsipi və böyük ailə strukturu (əmi, dayı, xala, bibi və s.) yalnız şəxsi həyat tərzinə deyil, həm də demokratik institutların inkişaf potensialına təsir göstərən amillərdəndir.

Azərbaycanda fərdlər çox vaxt həyat tərzlərini və qərarlarını şəxsi seçimlərinə deyil, qohum-qonşunun gözləntilərinə uyğun qururlar. Məsələn, bir şəxs dostunun avtomobili ilə evə gəlməkdən çəkinir ki, qonşular “öz maşını yoxdur” deməsin. Halbuki Avropa cəmiyyətlərində bu tam normal haldır. Hətta yüksək vəzifəli şəxslər – məsələn, Hollandiya baş naziri – ictimai nəqliyyatdan və ya velosipeddən istifadə edir və bundan çəkinmir.

Bu davranış nümunəsi formalist görünüşə və ictimai təsdiq ehtiyacına əsaslanır. Fərdlərin həyat tərzi seçimləri şəxsi rahatlıq və funksionallıqdan çox, ictimai imicə yönəlir. Bu isə nəticədə avtoritar mədəniyyət üçün zəmin yaradır, çünki insanlar davranışlarını fərdi maraqlara yox, sosial normalara əsasən tənzimləyirlər.

Mühüm məsələlərdən biri də etimadsızlıqdır. Azərbaycanda insanlar çox vaxt bir-birinə güvənmir və bunun əvəzində vəzifə sahibləri ilə yaxınlıq vasitəsilə etibar yaratmağa çalışırlar. Bir çoxları gücünü nümayiş etdirmək üçün hüquq-mühafizə orqanlarında tanışlarının olduğunu və ya “cinayət aləmi” ilə əlaqələrini qabardır. Bu isə dərin etimadsızlıq mədəniyyətinin göstəricisidir.

Etimadın zəif olduğu cəmiyyətlərdə insanlar şəffaf hüquqi yollarla deyil, şəxsi əlaqələr və ya korrupsiya vasitəsilə istədiklərinə çatmağa çalışırlar. “Ən yaxşısı mənim olmalıdır” düşüncəsi rəqabəti kəskinləşdirir, hüquq bərabərliyini pozur, sosial ədalətə inamı azaldır və institutları zəiflədir.

Belə sosial-mədəni xüsusiyyətlər, xüsusilə də “başqaları nə deyər?” prinsipi və etimadsızlıq, Azərbaycanda yerli demokratiyanın – yəni bələdiyyə institutlarının və muxtar idarəetmənin güclənməsinə ciddi mane olur. İnsanlar bir-birinə güvənmədiklərindən seçkilərdə aktiv iştirak etmir, namizəd olmaqdan çəkinirlər. Sosial qınaq qorxusu isə demokratik debat və fərqli düşüncələrin ifadəsini məhdudlaşdırır. Rüşvət və korrupsiya ilə bağlı strukturlar alternativ və şəffaf idarəetmə modellərinin inkişafına imkan vermir.

Türkiyədəki kimi səqüli demokratiya (yerli muxtariyyət və mərkəzdənkənar idarəetmə) Azərbaycan üçün nəzəri baxımdan mümkün olsa da, bu sosial-psixoloji faktorlar onun praktik tətbiqini xeyli çətinləşdirir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanda geniş ailə strukturu və “başqaları nə deyər?” prinsipi yalnız şəxsi həyatda deyil, siyasi sistemin işləməsində də mühüm rol oynayır. Bu amillər cəmiyyətdə etimadsızlıq, formalizm və korrupsiya mühitini gücləndirir, desentralizasiya və demokratik iştirak imkanlarını zəiflədir. Dayanıqlı demokratik islahatlar isə yalnız hüquqi çərçivələrlə deyil, həm də dərin köklü sosial-psixoloji yanaşmaların dəyişməsi ilə mümkündür.