və ya ingilis ədəbiyyatında inqilab
Əsrlər boyu ədəbiyyat dünyası davamlı olaraq qabıq dəyişdirmiş, lakin heç bir coğrafiya ədəbiyyatın sərhədlərini İngilis ədəbiyyatı qədər köklü və sarsıdıcı şəkildə genişləndirməmişdir. Şekspirin teatr səhnəsinə gətirdiyi insan psixologiyasından tutmuş, Viktoriya dövrünün möhtəşəm romanlarına qədər ingilis ədəbiyyatı hər zaman dinamik bir təkamül içində olmuşdur. Lakin yenilik anlayışı, xüsusilə XX əsrin əvvəllərində yaşanan qlobal böhranlarla birlikdə tamamilə yeni və radikal bir ölçü qazanmışdır. Geleneksel nəql formalarını yıxan, insan zehninin ən qaranlıq künclərinə işıq salan və dili sanki yenidən inşa edən bu yeniliklər, bu gün belə müasir yazıçılara ilham mənbəyi olmağa davam edir.
Bu böyük transformasiyanın ən inqilabi addımlarından biri şüur axını texnikasının ədəbiyyata daxil olması idi. Klassik romanlarda hadisələr xronoloji bir ardıcıllıq və məntiq çərçivəsində nəql edilərkən, Virciniya Vulf və Ceyms Coys kimi dahilər sayəsində personajların anlıq düşüncələri, assosiasiyaları, məntiqsiz sıçrayışları və xam duyğuları heç bir senzuraya məruz qalmadan birbaşa oxucuya ötürülməyə başlandı.
Beləcə oxucu, sadəcə bir hekayəni kənardan izləyən biri olmaqdan çıxıb birbaşa personajın beyninin içində yaşayan bir qonağa çevrildi. Bu texnika ilə paralel olaraq zaman qavrayışı alt-üst edildi. Ənənəvi ədəbiyyatın giriş, inkişaf və nəticə ardıcıllığına əsaslanan düz xətli zamanın xətti parçalandı. Hekayələr keçmiş, indiki zaman və gələcək arasında gedib-gələn, keçmişə qayıdışlar və irəliyə sıçrayışlarla hörülən mürəkkəb bir quruluş qazandı. Eyni zamanda mütləq müəllif təhkiyəsinin yerini, eyni hadisəni fərqli personajların gözündən və onların subyektiv şərhləri ilə çatdıran çoxsəsli bir struktur tutdu.
Məzmun baxımından isə Sənaye İnqilabı, sürətli urbanizasiya və Birinci Dünya Müharibəsinin yaratdığı böyük travmalar ədəbiyyatın mövzularını tamamilə dəyişdirdi. Təbiət təsvirləri və kənd həyatı mövzuları öz yerini kütlələr içində tənhalaşan, cəmiyyətə və özünə özgələşən müasir insanın dramına verdi.
Ziqmund Freydin psixoanaliz nəzəriyyələri ingilis yazıçılarına dərindən təsir etdi və personajların görünən davranışlarından daha çox yuxuları, basdırılmış arzuları və şüuraltı prosesləri ədəbiyyatın əsas materialına çevrildi. Yenilik dalğası sadəcə romanları deyil, şeiri və teatrı da kökündən yenilədi. Əsrlər boyu davam edən qəti qafiyə və ölçü qaydaları bir kənara atılaraq T. S. Eliot və Ezra Paund kimi şairlərin öncüllüyü ilə sərbəst vəzn geniş yayıldı. Şeirdəki bəzəkli, ağır dil tərk edilərək həyatın reallığını birbaşa, aydın və kəskin vizuallarla çatdıran imajizm axını doğdu. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra yaşanan varoluşsal böhran isə Samuel Bekketin öncülük etdiyi absurd teatrı ortaya çıxardı. Müəyyən bir süjet xətti olmayan, personajların bir-birini eşitmədiyi və həyatın mənasızlığını müdafiə edən bu üslub teatr tarixini əbədi olaraq dəyişdirdi.
XX əsrin ikinci yarısından etibarən isə ingilis ədəbiyyatı Britaniya adasında yaşayanların inhisarından çıxaraq qloballaşdı. Salman Rüşdi, Kazuo İşiquro və V. S. Naipol kimi dünya şöhrətli mühacir yazıçılar, kimlik böhranı, miqrasiya, irqçilik və müstəmləkəçilik sonrası dövrün ağrılarını yazaraq ingilis dilinə tamamilə yeni bir nəfəs və çoxmədəniyyətli bir zənginlik qazandırdılar.
Nəticə etibarilə, ingilis ədəbiyyatı öz ənənələrinə bağlı olduğu qədər, o ənənələri yıxıb yerinə yenisini qoymaq cəsarəti ilə də fərqlənir. Bu gün oxuduğumuz müasir romanlar, izlədiyimiz psixoloji seriallar və hətta kinodakı qeyri-xətti süjetlər köklərini məhz ingilis ədəbiyyatının bu cəsur novatorlarına borcludur.
Ədəbiyyat sərhədləri sındırmağa davam etdikcə, yeniliklərə açılan yollar hələ əsrlər boyu davam edəcəkdir.
Mahmud Mövlud oğlu
